Szaleństwo upamiętniania. Praktyki antykwaryczne i kultura pamiątki na ziemiach polskich w epoce sentymentalizmu

Wyjęte z grobów szczątki szat i ułomki ciał, dzieła rzemiosła i rzeczy osobiste, fragmenty budowli i elementy uzbrojenia, grudki ziemi i kępki trawy – w większości z takich obiektów, a nie wybitnych dzieł sztuki, składała się kolekcja utworzona przez księżną Izabelę Czartoryską w jej rezydencji w Puławach na przełomie XVIII i XIX wieku. W swej fizycznej postaci były to przedmioty skromne, niepozorne, wręcz banalne. A przecież zostały zamknięte w ozdobnych oprawach, naczyniach i sarkofagach oraz zaaranżowane w efektowne kompozycje w specjalnie dla nich wzniesionych budynkach. Wśród oglądających je gości wywoływały jednak zachwyt i wzruszenie – miały bowiem status historycznych pamiątek. W jaki sposób go zyskały?

Michał Mencfel na przykładzie trzech obiektów ze zbiorów Czartoryskiej – czaszki Jana Kochanowskiego, krzesła Williama Szekspira oraz relikwiarzyka z drzazgą z szafki Francesca Petrarki i kostką z ręki jego ukochanej Laury – pokazuje, jak dokonywała się przemiana pozornie pospolitych rzeczy w przedmioty poddawane szczególnej ochronie, wystawione do oglądania i obdarzone wielkim potencjałem poznawczym i emocjonalnym. Historia każdego z tych obiektów naświetla zarazem jakiś aspekt kultury antykwarycznej.

Bo właśnie antykwaryzm wskazuje Mencfel jako źródło kolekcjonerskiej postawy Czartoryskiej i ważny kontekst dla puławskich zbiorów. Jednocześnie autor sytuuje Puławy na mapie wybitnych europejskich realizacji kolekcjonerskich epoki sentymentalizmu, gdzie od dawna powinny zajmować eksponowane miejsce.